Maandelijks archief: augustus 2015

Laatste blog: bevindingen Burgzand Noord 17

Na twee weken duiken zit het werk er voor de onderzoekers op. Deze week is er veel werk verzet om alle data te verzamelen, zodat de onderzoeksvragen beantwoord kunnen worden: het inmeten van objecten d.m.v. triangulatie, detailtekeningen maken van constructiedelen en het nemen van monsters om aantasting te kunnen onderzoeken en het wrak te kunnen dateren. Alhoewel het weer in deze laatste week tegenviel (tot windkracht 6/7 en veel regen) werden we onverwacht getrakteerd op goed zicht in de Waddenzee: in plaats van gemiddeld 50 cm, was dat nu opeens meer dan 3 meter! Hierdoor is er goed beeldmateriaal beschikbaar, om van enkele scheepsonderdelen later een 3D reconstructie te kunnen maken.

Om te kijken of de beelden goed genoeg waren voor dit doel, is er deze week al een snelle reconstructie gemaakt van de pompkokers. Ondanks de lage resolutie waarop ze verwerkt zijn, is het model al redelijk bruikbaar. De komende tijd zullen andere onderdelen van het schip verwerkt worden, zoals het anker, de grote mast, dekbalken en knieën, en een kanon met rolpaard.

BZN 17 2015 Pompkokers 3D model

Tussen alle werkzaamheden door zijn op woensdag medewerkers van de gemeente Texel, het maritiem museum van Texel en museum Kaap Skil samen met de sportduikers op bezoek geweest op de onderzoekslocatie. Tijdens dit korte bezoek kregen zij een indruk hoe een dergelijk onderzoek wordt uitgevoerd. De lokale sportduikers van Texel zijn hiernaast nog een aantal keer langs geweest, om hun bevindingen van dit zeer bijzondere wrak met ons te delen.

DSC_2632

De voorlopige resultaten van het onderzoek zijn als volgt: het lijkt het erop dat de BZN 17 een middelgroot tot groot, goed bewapend handelsschip was. De restanten hiervan zijn nog zeer goed bewaard gebleven, omdat het schip snel in de bodem is ingezand. De onderzoekers vonden aan de oppervlakte van de zeebodem constructiedetails die duiden op het eerste dek. Dat houdt in dat het ruim vermoedelijk nog goed bewaard in de zeebodem bewaard is gebleven.

L1220829

De Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed en de gemeente Texel zullen de resultaten van dit onderzoek gebruiken om samen een strategie te bedenken hoe dit bijzondere scheepswrak behouden kan worden voor de toekomst. Deze bijzondere archeologische vindplaats bevestigt namelijk nogmaals de grote archeologische rijkdom die dit rijksmonument voor de kust van Texel heeft.

Johan Opdebeeck en Thijs Coenen

DSC_2552

Onderwaterarcheologie op de Rede van Texel

Nederland is trots op zijn verleden als zeevarende natie en zeker ook Texel heeft een rijk maritiem verleden. Tijdens de Gouden Eeuw lagen op hoogtijdagen soms wel meer dan honderd schepen voor anker op de beroemde Rede van Texel die zich uitstrekte langs de oostkant van het eiland. Soms waren dat schepen van VOC of WIC, of ook wel schepen van de Admiraliteiten, maar vooral waren het schepen van talloze particuliere reders die in allerlei samenwerkingsverbanden actief waren. 

Omdat dergelijke schepen vaak te veel diepgang hadden om geladen over de ondiepe Zuiderzee te varen naar steden als Amsterdam, Hoorn of Enkhuizen, ankerden ze op het diepe water bij Texel. Dáár werden ze geladen en gelost en lagen ze te wachten op geschikte wind om uit te zeilen. In het algemeen lagen de schepen achter het eiland veilig en beschut, maar soms kon het toch opeens ernstig misgaan.

Nederlandse_schepen_op_de_rede_van_Texel;_in_het_midden_de_'Gouden_Leeuw',_het_vlaggeschip_van_Cornelis_Tromp_Rijksmuseum_SK-A-8.jpeg
Nederlandse schepen op de rede van Texel; in het midden de ‘Gouden Leeuw’, het vlaggeschip van Cornelis Tromp (Rijksmuseum)

Een ‘rede’ is te definiëren als een door de natuurlijke gesteldheid min of meer beschutte ankerplaats voor schepen vóór of op korte afstand van een kust. In dat ‘min of meer’ zit het venijn. Periodiek kon het vreselijk stormen met een kracht en/of windrichting waarbij het eiland onvoldoende beschutting kon bieden. Zo zijn er stormen bekend waarbij in één enkel noodweer tientallen schepen tegelijk zijn vergaan. Een beruchte storm is die van Kerstnacht 1593. Volgens historische vermeldingen zijn die nacht 44 schepen vergaan en lagen de stranden tot op grote afstand bezaaid met verdronken zeelieden, stukgeslagen scheepsresten en verloren goederen. Nóg rampzaliger was de storm van 18 op 19 december 1660. Toen het ’s-avonds donker werd lagen er 155 schepen op de rede, maar de volgende morgen werden er nog slechts 38 geteld. Het is onwaarschijnlijk dat veel van de ontbrekende zeilschepen zich in veiligheid hebben kunnen brengen. Bij elkaar zijn er van de vijftiende tot en met de achttiende eeuw vele, soms zeer heftige stormen geweest en optelling van alle stormen met daarbij ‘bekende’ of geschatte aantallen verloren schepen leidt voor dit gebied tot een vermoed totaal van tenminste 500, maar minder dan 1000.

Foto: Paul Voorthuis/Highzone.nl
Foto: Paul Voorthuis/Highzone

Van die schepen worden nu de wrakresten teruggevonden door vissers en sportduikers. De afgelopen drie decennia zijn enkele van die ontdekte wrakken onderzocht door professionele onderwaterarcheologen van de rijksdienst. Om wat voor wrakken gaat het en hoe liggen ze er nu bij? Wat is het onderzoekspotentieel en wat zijn de bedreigingen? Dat zijn zo de vragen waarmee de onderwaterarcheologen aan de slag gaan. Zo nu ook op wrak Burgzand Noord 17.

Arent Vos

Uitgelichte foto: Paul Voorthuis/Highzone.nl

Japanse archeologen op bezoek: dag 4 & 5

Twee dagen lang hebben we twee Japanse archeologen op bezoek: Randy Sasaki en Dr. Ikeda. Zij zijn benieuwd hoe we onze werkzaamheden plannen en uitvoeren en hoe het hele beheer van het onderwater cultureel erfgoed in Nederland is ingericht.

PKV20140820-RCE-8695-web

De Japanse Cultureel Erfgoed Dienst is bezig met het opzetten van het beheer voor het cultureel erfgoed onderwater in Japan. Er worden verschillende diensten over de hele wereld bezocht om uiteindelijk een voor Japan geschikt systeem te kiezen.

PKV20140820-RCE-8736-web

Ze vermaken zich uitstekend, al zijn ze wel geschrokken van het zicht onderwater! Wij zijn het zo onderhand wel gewend, maar het blijft bijzonder om in dit donker, troebel en stromend water archeologisch onderzoek uit te voeren.

PKV20140820-RCE-8649-web

We zijn tevens begonnen met de eerste tests voor de filmopnamen. Met deze beelden kunnen we later, met behulp van speciale software, een 3D reconstructie van het wrak maken. In deze omstandigheden valt het nog niet mee om geschikte beelden te krijgen. Het zicht is verbeterd (af en toe zelfs meer dan een meter), maar er is ook nog veel zand in het water. Toch zijn de eerste tests behoorlijk geslaagd. In de tweede week gaan we met de opgedane ervaringen aan de slag.

Martijn Manders,  Thijs Coenen

Foto’s: Paul Voorthuis/Highzone.nl

Dag 3: Het wrak begint haar geheimen prijs te geven

Vandaag niet zoals aangekondigd een blog over de maritieme geschiedenis van de Rede van Texel. Er is namelijk goed nieuws:  eindelijk…het  weer is verbeterd, net als het zicht onderwater.

Verwacht er niet teveel van: 50 centimeter zicht is op dit moment al zeer goed!….. Maar het zorgt ervoor dat de werkzaamheden een stuk sneller gaan. Daarnaast is het ook fijn om na de duik op het dek in de zon te kunnen bijkomen.

PKV20140820-RCE-8770-web
Foto: Paul Voorthuis/Highzone.nl

Het wrak geeft steeds meer geheimen prijs, en na de eerste twee dagen leert iedereen het wrak steeds beter kennen. Onder een dunne laag zand bevinden zich nog onaangetaste delen van de scheepsconstructie. Hoger opstaand constructiehout is aangetast door de paalworm. Langzamerhand ontstaat een beeld door het doen van metingen en observaties van de archeologen. Van alles worden tekeningen gemaakt, discussies vinden plaats over de functie van nieuw ontdekte delen van het schip en haar lading.

PKV20140820-RCE-8749-web
Foto: Paul Voorthuis/Highzone.nl

Zo zijn er delen van de kombuis (keuken) en een aantal pompkokers (om lenswater uit het schip te kunnen pompen) aangetroffen. Later deze week gaan we proberen om de eerste videobeelden van deze scheepsonderdelen te kunnen opnemen. Morgen meer over een paar bijzondere gasten bij het project.

Morrisson van der Linden, Thijs Coenen

Uitgelichte foto bovenaan: Paul Voorthuis/Highzone.nl

Duikteam gestart met verkenning 17e eeuws wrak (Burgzand Noord: dag 1 & 2)

Op maandagochtend om 7.30 uur startte het project, we voeren weg uit de haven van Den Oever om op Texel de andere teamleden op te halen. We zijn deze week met acht man: naast Nederlandse archeologen en studenten duiken deze week collega’s mee uit België en IJsland. Later deze week zullen de verschillende teamleden zichzelf voorstellen.

De komende twee weken duiken we op het wrak de Burgzand Noord 17. Vorig jaar hebben maritiem archeologen van de Rijksdienst een dag gedoken op het wrak, uit dat onderzoek bleek het om een (waarschijnlijk) Nederlands wrak uit de 17e eeuw te gaan (http://cultureelerfgoed.nl/nieuws/bijzonder-scheepswrak-in-waddenzee-verder-onderzocht).

Op de eerste dag is het wrak gelokaliseerd en hebben de teamleden een eerste verkenning uitgevoerd. De sterke getijdenstroming en het slechte zicht zorgden voor lastige duikomstandigheden, waardoor het lastig oriënteren is.Vandaag heeft iedereen zich verder georienteerd op de site. Daarnaast zijn de eerste meetpunten geplaatst en ingemeten.

De eerste bevindingen na twee dagen onderzoek zijn dat het wrak meer lijkt aangetast dan in 2014, terwijl het momenteel ook meer bedekt is met zand. Ook zijn er verschillende dekbalken gebroken en dekplanken verdwenen. Waarschijnlijk is het verzanden dus pas recent gebeurd en heeft de BZN 17 langere tijd onbedekt vrij gelegen, waardoor de paalworm en stroming hun gang hebben kunnen gaan.

Morgen meer over de rijke maritieme geschiedenis van de Waddenzee.

Morrisson van der Linden

Thijs Coenen

Duiken in de Waddenzee: archeologisch onderzoek naar een rijksmonument onderwater

Vanaf vandaag kun je onze blog volgen over het archeologisch onderzoek bij Burgzand Noord. Dit gebied is sinds 2013 een rijksmonument. In dit deel van de Waddenzee bevinden zich meer dan een dozijn bekende en vaak goed bewaarde scheepswrakken uit de 17de en 18de eeuw. Maritiem archeologen van het Maritiem Programma van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed doen van 17 tot en met 28 augustus onderzoek naar de Burgzand Noord 17: een bijzonder scheepswrak ten oosten van Texel.Met dit onderzoek hopen we meer te weten te komen over dit recent ontdekte wrak en de conditie ervan. De Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, de gemeente Texel en Rijkswaterstaat bekijken hoe deze gaaf bewaarde en belangwekkende archeologische vindplaats beter beschermd en beheerd kan worden. 

Al tientallen jaren worden de wrakken binnen het rijksmonument met behulp van de nieuwste technieken gemonitord en waar mogelijk beschermd. Dit gebeurt dan door de wrakken af te dekken met een beschermende laag en door jaarlijks de veranderingen rondom de wrakken in de gaten te houden, zodat snel ingegrepen kan worden mocht de bescherming in gevaar zijn. De wrakken worden bedreigd door natuurlijke degradatie, maar ook door illegale opgravingen.

De laatste jaren worden er tussen de bestaande (bekende) wrakken steeds meer nieuwe scheepswrakken ontdekt. Doordat ze diep zijn ingegraven in de waterbodem kunnen zelfs goed bewaarde scheepswrakken decennia en soms zelfs eeuwenlang verborgen blijven. Het wrak dat nu wordt onderzocht werd ook later ontdekt: in 2010 maakten sportduikers melding van de vondst. Archeologen vermoeden dat het om een 17e eeuws schip gaat, mogelijk van Nederlandse herkomst.

Uniek onderwater erfgoed bij Texel

Burgzand Noord is een gebied dat ten oosten van Texel ligt in de Waddenzee. Het was vroeger het centrum van de beroemde Rede van Texel. Hier gingen 300 jaar lang (tussen 1500-1800) schepen voor anker om geladen en gelost te worden voor de haven van Amsterdam. Ondanks de beschutting die het eiland bood tegen de noordwestenwind, zijn er door de eeuwen heen vele schepen vergaan. Het is dan ook een plek van groot archeologisch belang.

Foto bij persbericht Burgzand Noord Texel
Tijdens werkzaamheden bij Burgzand Noord in 2014 werden diverse methoden en technieken verkend en toegepast om te onderzoeken hoe de wrakken (verder) fysiek beschermd kunnen worden

Samen verantwoordelijk

De Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed wil dat het maritiem erfgoed onderwater goed beheerd en beschermd wordt, net als al het andere culturele erfgoed van Nederland. Door decentralisatie van de erfgoedzorg zijn gemeenten vaak de eerst verantwoordelijken om beleid te voeren dat deze zorg waarborgt. Dit is niet altijd eenvoudig, zeker omdat er nog geen traditie bestaat in het beheer van het onderwater erfgoed bij andere overheden of instanties dan het Rijk. Daarom is besloten om vanuit de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed tijdelijk extra steun te verlenen bij het maken van beleid en opzetten van dit beheer. Vanuit het Maritiem Programma worden gemeenten en andere beherende instanties ondersteund met kennis en advies om dat mogelijk te maken.

Dit is de introductiepagina voor de reeks blogs die geschreven gaat worden door de maritiem archeologen die op deze site onderzoek doen. Je kunt deze blogs vanaf morgen hier lezen. Nu al meer lezen over erfgoed onderwater en de Waddenzee? Bekijk de publicaties in de e-Bibliotheek van de Rijksdienst: http://publicaties.cultureelerfgoed.nl/publicaties?tekst=Waddenzee.